Η σύγχρονη
τεχνολογική δυστοπία δεν περιλαμβάνει ρομπότ που επαναστατούν στους δρόμους,
αλλά κάτι πολύ πιο αθόρυβο και βολικό, το οποίο βρίσκεται ήδη στις τσέπες μας.
Καθώς η
τεχνητή
νοημοσύνη αναλαμβάνει
όλο και περισσότερες από τις καθημερινές μας εργασίες, από τη σύνταξη ενός
απλού μηνύματος μέχρι την ανάλυση πολύπλοκων δεδομένων, αναδύεται ένας σοβαρός
και ίσως μη αναστρέψιμος κίνδυνος.
Δεν αφορά το
ποια επαγγέλματα θα εξαφανιστούν, αλλά το τι συμβαίνει στην ίδια την ανθρώπινη
ικανότητα να παράγει ανεξάρτητη σκέψη. Μήπως, τελικά, η εποχή της απόλυτης
πληροφορίας μας οδηγεί νομοτελειακά σε μια εποχή βαθιάς, συλλογικής άγνοιας;
Η πνευματική
παραίτηση αποτελεί το βαρύ τίμημα για την απόλυτη ευκολία της τεχνητής
νοημοσύνης
Η Σόφι
ΜακΜπέιν θέτει στον Guardian ακριβώς αυτόν τον καίριο
προβληματισμό, εξετάζοντας πώς η επέλαση των αλγορίθμων αλλάζει τη δομή της
συνείδησής μας.
Μέσα από
συνομιλίες με νευροεπιστήμονες και ειδικούς της τεχνολογίας, εμβαθύνει στο πώς
η βιομηχανία της τεχνολογίας δεν πουλάει απλώς εργαλεία, αλλά την ίδια την
ψευδαίσθηση μιας ζωής χωρίς κανένα πνευματικό εμπόδιο, αφαιρώντας μας σταδιακά
τις δεξιότητες που μας καθιστούν σκεπτόμενα όντα.
Η αυταπάτη της ζωής χωρίς εμπόδια
Το κεντρικό
επιχειρηματικό μοντέλο των τεχνολογικών κολοσσών βασίζεται σε μια απλή αρχή:
την εξάλειψη κάθε μορφής τριβής. Η τριβή, στο πλαίσιο της σκέψης, είναι ο
χρόνος και ο κόπος που απαιτείται για να θυμηθούμε μια πληροφορία, να
προσανατολιστούμε σε μια άγνωστη περιοχή ή να βρούμε τις κατάλληλες λέξεις για
να εκφράσουμε ένα συναίσθημα.
Όμως, η
βιολογία μας κρύβει μια παγίδα. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένα όργανο
σχεδιασμένο να εξοικονομεί ενέργεια. Αν του προσφερθεί μια συντόμευση, θα την
ακολουθήσει τυφλά. Το πρόβλημα, όπως σημειώνει η ΜακΜπέιν, είναι ότι η τριβή
δεν είναι ελάττωμα του συστήματος· είναι η απαραίτητη γυμναστική του.
Χωρίς τη
δυσκολία της αναζήτησης και της σύνθεσης, οι νευρωνικές συνδέσεις που
υποστηρίζουν την ευφυΐα αρχίζουν να αδυνατίζουν, οδηγώντας σε μια σταδιακή
πνευματική νωθρότητα.
Η παγίδα της νοητικής μεταβίβασης
Αυτή η
διαδικασία περιγράφεται επιστημονικά ως μεταβίβαση των γνωστικών λειτουργιών σε
εξωτερικά μέσα. Η αρχή έγινε πριν από χρόνια, όταν σταματήσαμε να
απομνημονεύουμε αριθμούς τηλεφώνων. Στη συνέχεια, παραδώσαμε την αντίληψη του
χώρου στις εφαρμογές πλοήγησης, χάνοντας την ικανότητα να χαρτογραφούμε νοητικά
τον κόσμο γύρω μας.
Σήμερα,
ωστόσο, το φαινόμενο αγγίζει τον πυρήνα της δημιουργικότητας. Όταν ζητάμε από
μια μηχανή να συνοψίσει ένα βιβλίο, να γράψει μια αναφορά ή να συντάξει μια
επιστολή, δεν γλιτώνουμε απλώς χρόνο. Χάνουμε την ικανότητα να συνδέουμε
έννοιες, να φιλτράρουμε την ουσία από την περιττή πληροφορία και να παράγουμε
πρωτότυπα συμπεράσματα.
Σύμφωνα με
την ΜακΜπέιν, η υπόσχεση ότι η απαλλαγή από τις μικρές νοητικές εργασίες θα μας
αφήσει χρόνο για υψηλότερη σκέψη καταρρίπτεται στην πράξη. Ο εγκέφαλος που δεν
ασκείται στα μικρά, αδυνατεί να ανταπεξέλθει στα μεγάλα.
Η ψευδαίσθηση της αλάνθαστης μηχανής
Ένα από τα
πιο ανησυχητικά φαινόμενα που αναλύονται στο κείμενο είναι η προκατάληψη της
αυτοματοποίησης. Οι άνθρωποι έχουν την έμφυτη τάση να εμπιστεύονται υπερβολικά
τις απαντήσεις που παράγονται από υπολογιστές.
Επειδή μια
απάντηση εμφανίζεται στην οθόνη με ταχύτητα και απόλυτη αυτοπεποίθηση, θεωρούμε
αυθαίρετα ότι είναι ακριβής.
Εκχωρούμε
την πνευματική μας κυριαρχία;
Όπως οι
πιλότοι αεροπλάνων που, βασιζόμενοι αποκλειστικά στον αυτόματο πιλότο, χάνουν
σταδιακά την ικανότητα χειροκίνητης πτήσης και δυσκολεύονται να αντιδράσουν
σωστά σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης, έτσι και οι σύγχρονοι εργαζόμενοι χάνουν
την επαγγελματική και γνωστική τους οξυδέρκεια.
Παύουν να
ελέγχουν διπλά, παύουν να αμφισβητούν τα δεδομένα και μετατρέπονται σε απλούς
θεατές μιας διαδικασίας την οποία δεν κατανοούν πλέον σε βάθος.
Η διάβρωση της κριτικής ικανότητας
Το
αποκορύφωμα αυτής της εξελικτικής υποχώρησης εντοπίζεται στον τρόπο με τον
οποίο καταναλώνουμε την πληροφορία. Σε μια εποχή όπου το διαδίκτυο κατακλύζεται
από ψηφιακά κατασκευασμένες απάτες, πλαστές ειδήσεις και παραποιημένες εικόνες,
η μοναδική άμυνα της κοινωνίας είναι ο υγιής, δομημένος σκεπτικισμός.
Η δυνατότητα
να διασταυρώνουμε πηγές, να εντοπίζουμε λογικά κενά και να αμφιβάλλουμε. Πώς
όμως θα διατηρηθεί αυτή η ικανότητα, όταν γενιές ολόκληρες εκπαιδεύονται στο να
δέχονται άκριτα την πρώτη απάντηση που τους δίνει ένας αλγόριθμος;
Η ΜακΜπέιν
κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, υπογραμμίζοντας ότι ένας πληθυσμός που έχει
ξεχάσει πώς να σκέφτεται αυτόνομα, αποτελεί το ιδανικό θύμα για κάθε είδους
πολιτική, κοινωνική και εμπορική χειραγώγηση.
Η επιλογή της δυσκολίας
Η ΜακΜπέιν
καταλήγει σε μια σαφή διαπίστωση: δεν υπάρχει επιστροφή σε έναν κόσμο χωρίς
μηχανές, ούτε θα είχε νόημα μια τέτοια οπισθοδρόμηση. Η αντίσταση απέναντι στην
πνευματική ατροφία πρέπει να είναι μια συνειδητή, προσωπική επιλογή. Πρέπει να
διεκδικήσουμε ξανά το δικαίωμα στη δυσκολία.
Να
αναζητήσουμε ενεργά την πνευματική ταλαιπωρία: να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να
χαθεί διαβάζοντας ένα δύσκολο κείμενο, να κοπιάσει για να δομήσει ένα
επιχείρημα, να νιώσει την απογοήτευση της άγνοιας μέχρι να φτάσει μόνος του στη
λύση.
Η τεχνολογία
δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως το υποκατάστατο της ανθρώπινης προσπάθειας,
διότι μόνο μέσα από την προσπάθεια αυτή διασφαλίζεται η ίδια μας η φύση.
