Ο θόρυβος, ο
ενθουσιασμός και οι συχνά πολωμένες αφηγήσεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη
(ΑΙ) δυσκολεύουν την κατανόηση του τι πραγματικά συμβαίνει. Μέσα σε όλη αυτή τη
φασαρία, είναι εύκολο να παραβλέψουμε τους θεσμούς και τις πολιτικές επιλογές
που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο εκτυλίσσεται η τεχνολογική αλλαγή και το
ποιος τελικά επωφελείται από αυτήν.
Μια πρόσφατη
ερευνητική εργασία του Eurofound τοποθετεί τους θεσμούς στο επίκεντρο του πλαισίου
της για την κατανόηση της τεχνητής νοημοσύνης, υπογραμμίζοντας πώς οι κανόνες
και τα συστήματα που οργανώνουν την οικονομική και κοινωνική ζωή διαμορφώνουν
την τεχνολογική αλλαγή, επισημαίνει στο Social
Europe η Σάρα
Ρίζο. Ωστόσο, το θεσμικό τοπίο γύρω από το ΑΙ βρίσκεται και το ίδιο σε φάση
εξέλιξης. Καθώς οι εταιρείες αναπτύσσουν όλο και πιο ισχυρές τεχνολογίες,
λαμβάνουν επίσης αποφάσεις για το πώς αυτές πρέπει να αξιολογούνται, ποιοι
κίνδυνοι είναι αποδεκτοί και πότε πρέπει να αναπτύσσονται τα συστήματα.
Ταυτόχρονα, οι κυβερνήσεις εμπλέκονται όλο και περισσότερο, επιδιώκοντας να
αξιολογήσουν, να περιορίσουν και να διαμορφώσουν την ανάπτυξη και τη χρήση της
τεχνητής νοημοσύνης αιχμής.
Ποιος έχει τα κλειδιά;
Αυτή η
αναδυόμενη σχέση μεταξύ εταιρειών και κυβερνήσεων εγείρει κρίσιμα ερωτήματα
σχετικά με το ποιος διαμορφώνει την τροχιά της τεχνητής νοημοσύνης και σε ποια
βάση. Οι πρόσφατες εξελίξεις με πρωταγωνιστές την εταιρεία Anthropic και την
αμερικανική κυβέρνηση προσφέρουν ένα χρήσιμο παράδειγμα.
Πριν από
λίγο καιρό, η Anthropic, η εταιρεία πίσω από το μοντέλο Claude, προειδοποίησε
για τους κινδύνους της αυτοβελτίωσης της τεχνητής νοημοσύνης, υποδηλώνοντας
μάλιστα ότι η ανάπτυξή της ίσως πρέπει να επιβραδυνθεί. Λίγο αργότερα, ωστόσο,
κυκλοφόρησε το πιο ισχυρό της μοντέλο μέχρι σήμερα. Και η ιστορία δεν τελείωσε
εκεί. Η πρόσβαση σε ορισμένα από τα μοντέλα της περιορίστηκε αργότερα, κατόπιν
εντολής της αμερικανικής κυβέρνησης για εικαζόμενες ανησυχίες ασφαλείας, εν
μέσω ευρύτερων διαφωνιών σχετικά με τις συνθήκες και τις διασφαλίσεις που
διέπουν τη χρήση προηγμένου ΑΙ.
Η Anthropic
δεν είναι η μόνη που αποφασίζει από μόνη της πώς πρέπει να διαχειρίζεται τους
κινδύνους της τεχνολογίας της. Η OpenAI, για παράδειγμα, διέκοψε πρόσφατα τις
εργασίες σε ένα πειραματικό μοντέλο, αφού αυτό επέδειξε προηγμένες ικανότητες
αυτόνομου hacking στο διαβόητο πλέον περιστατικό με την πλατφόρμα Hugging Face.
Την ίδια στιγμή, οι κυβερνήσεις εμπλέκονται πιο άμεσα. Τον Ιούνιο του 2026, η
κυβέρνηση Τραμπ εξέδωσε εκτελεστικό διάταγμα για τη δημιουργία πλαισίου
κυβερνητικής αξιολόγησης προηγμένων μοντέλων AI.
Αυτές οι
εξελίξεις θα πρέπει να λειτουργήσουν ως συναγερμός για τους Ευρωπαίους
υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, προκειμένου να διασφαλίσουν ότι έχουν λόγο στον
τρόπο διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης, αντί να αφήνουν τις αποφάσεις σε
εταιρείες και κυβερνήσεις εκτός ευρωπαϊκού ελέγχου.
Γιατί έχουν σημασία οι θεσμοί
Η προσέγγιση
του Eurofound βασίζεται στο έργο της οικονομολόγου Carlota Perez,
αντιμετωπίζοντας τις τεχνολογικές επαναστάσεις όχι απλώς ως κύματα καινοτομίας,
αλλά ως βαθιές οικονομικές και κοινωνικές μεταμορφώσεις. Με την πάροδο του
χρόνου, γεννούν νέα τεχνο-οικονομικά και κοινωνικο-θεσμικά παραδείγματα. Η
μακροπρόθεσμη επιτυχία τους εξαρτάται από την ικανότητα των θεσμών να
προσαρμόζονται και να δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την εξάπλωση των νέων
τεχνολογιών.
Αν ο ρυθμός
ανάπτυξης του AI μοιάζει πρωτοφανής, η Ιστορία μπορεί να μας βοηθήσει να
βγάλουμε νόημα. Η Βιομηχανική Επανάσταση έφερε εξαιρετική τεχνολογική πρόοδο,
αλλά και βαθιά κοινωνική αναστάτωση. Η κοινή ευημερία δεν προήλθε μόνο από τις
νέες μηχανές. Εμφανίστηκε καθώς οι κοινωνίες έχτισαν τους θεσμούς που
χρειάζονταν για να διοχετεύσουν την τεχνολογική αλλαγή προς την κοινωνική
πρόοδο. Η εργατική νομοθεσία, τα δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα, η κοινωνική
ασφάλιση και ο κοινωνικός διάλογος δεν προέκυψαν παρά τη βιομηχανοποίηση, αλλά
εξαιτίας της. Η εποχή του ΑΙ ίσως απαιτεί μια παρόμοια προσπάθεια.
Η συζήτηση
για τον ρόλο των θεσμών εγείρει ίσως το πιο σημαντικό ερώτημα: τι είδους
κοινωνία θέλουμε να μας βοηθήσει να δημιουργήσουμε το AI; Η απάντηση σημαίνει
τη λήψη συλλογικών αποφάσεων που δεν μπορούν να αφεθούν στις εταιρείες
τεχνολογίας ή στις δυνάμεις της αγοράς. Το διακύβευμα δεν θα μπορούσε να είναι
υψηλότερο, καθώς οι επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης εκτείνονται στην
ασφάλεια, τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και το μέλλον της εργασίας. Το στοίχημα
δεν είναι απλώς η ρύθμιση, αλλά η διασφάλιση ότι τα κέρδη παραγωγικότητας θα
μεταφραστούν σε καλύτερες θέσεις εργασίας και συνθήκες διαβίωσης.
*Η Σάρα
Ρίζο (Sara Riso) είναι επικεφαλής ερευνών (Senior Research Manager) στη μονάδα
«Εργασιακός Βίος» του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών
Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound).